Tripogon loliiformi, ya da yaygın bilinen adıyla Diriliş Bitkisi ya da Sahra Çalısı, köksüz ve cansız duran kupkuru kendini rüzgarın kollarına bırakmış bir çalı türüdür. Sahra’ya yılda bir veya iki kez yağan yağmurun su birikintisine şans eseri tohumunu bırakabilirse, tohum tekrar yeşerir. Bu kıymetsiz görünen bitkinin, gelecekteki ay görevleri için aday bitki olarak seçilmesi oldukça şaşırtıcı olabilir. Bu yazımızda, diriliş bitkileri olarak bilinen bir grup dirençli bitkinin, uzay görevleri için önemine odaklanacağız.
SpaceIL’in Beresheet 2 uzay aracı, tohumları sensörler, kamera ve su ile özel olarak tasarlanmış bir odada Ay’a taşıyacak. Araştırma ekibi, ALEPH-1 yükünü Ay’da ve ötesinde yaşayan geleceğin astronotları için gıda, ilaç, oksijen üretimi için kuraklık gibi aşırı koşullara dayanabilen yüksek strese maruz kaldıktan sonra kolayca geri dönüş yapabilen yenilebilir bitki türlerini tanımlayarak, Dünya’daki iklim değişikliğiyle nasıl başa çıkabileceğini araştırıyorlar.
Kuraklık, ekinlerin üretkenliğini önemli ölçüde azaltan önemli bir abiyotik strestir. Sıcaklıkların yükselmesiyle beraber kuraklık, mahsul verimini %50’ye kadar azaltabilir. Gelecekteki iklim koşullarında yalnızca en dirençli türlerin ürün vermeye devam edeceği tahmin edilmektedir. Kurumaya dayanıklı diriliş bitkileri, susuzluğa dayanabilir ve rehidrasyondan sonraki 72 saat içinde tam metabolik kapasiteye kavuşabilirler. Bu bitkiler genellikle yavaş büyürler ve besin yönünden fakir topraklarda bulunurlar.
Diriliş bitkileri, diğer bitkilere kıyasla daha az sayıda stoma ve yaprak yüzey alanına sahip olup su deposu görevi gören bulliform hücreleri ile şeker biriktirerek proteinlerinin hasar almasını önleyerek su kaybını düzenler. Ayrıca dış uyaranlara hızlı bir şekilde tepki gösterirler ve en az miktarlardaki su kaybına bile hızla yanıt verebilirler. Bu özellikleri sayesinde, diriliş bitkileri dehidrasyon sürecinde fotosentezi durdurabilir ve stresle ilişkili metabolitleri depolayabilirler.
Kapalı tohumlularda vejetatif dokuda kuruma toleransı nadirdir ve sadece yaklaşık 135 türde bulunmaktadır. Diriliş bitkileri, dehidrasyon sırasında büyümeyi ve üremeyi baskılayarak kuruma toleransını sağlarlar. Dehidrasyon durumunda, hücrelerin hayatta kalabilmek için enerji açığını dengelemek için çeşitli reaksiyonlar gerçekleştirdiği gözlemlenmiştir. Enerji tüketen süreçleri durdurup şeker depolayarak enerjilerini korurlar ve bu sayede uzun süre susuz kalmaya dayanabilirler.
ALEPH-1 ekibi, 2025 yılında planlanan yolculuk boyunca mevcut koşullara dayanacak şekilde seçilmiş bir dizi dirençli bitkiyi içeren kapsülü Ay yüzeyine taşıyacak. İnişten sonraki ilk 72 saat içinde bitki gelişiminin gerçekleşmesi, ekibin hedefleri arasında yer alıyor. Bu çalışmalar, uzayda bitki yetiştirme teknolojilerinin geliştirilmesi ve gelecekteki uzay kolonizasyonu için önemli bir adım olabilir. Diriliş bitkileri, uzay görevlerinde kilit rol oynayabilecek dirençli ve adaptasyon kabiliyeti yüksek bitkiler olarak gelecekte daha fazla önem kazanabilirler.